Şempanze topluluklarında güçlü sosyal bağlar kurmak, sadece bu bağları kuran yetişkinler için değil, yavrularının hayatta kalması için de hayati bir önem taşıyor.
Gombe Ulusal Parkı’ndaki vahşi Doğu şempanzeleri (Pan troglodytes schweinfurthii) üzerine yapılan yeni bir araştırma, anne şempanzelerin doğum yapmadan önceki yıl diğer dişilerle kurdukları bağların, yavruların yaşam şansını doğrudan artırdığını ortaya koyuyor.
iScience dergisinde yayımlanan bulgular, bu hayatta kalma avantajının yanında yakın akrabası bulunmayan dişiler için bile geçerli olduğunu kanıtlıyor. Diğer pek çok primat türünün aksine, şempanze toplumlarında dişiler “dağılan” taraftır; yani cinsel olgunluğa eriştiklerinde doğdukları grubu terk ederek yabancı bir sosyal grupta kendilerine yer edinmeye çalışırlar.
Duke Üniversitesi evrimsel antropoloji bölümünden Dr. Joseph Feldblum, dişilerin anneleri ve kız kardeşleriyle bir arada yaşadığı türlerde sosyal bağların fayda sağlamasının beklenen bir durum olduğunu belirtiyor. “Ancak dişi şempanzelerdeki durum farklı. Erkeklere kıyasla daha az sosyal olmalarına rağmen, güçlü sosyal bağlar kurmanın onlar için hala bu denli kritik olması gerçekten dikkat çekici.”
Araştırma ekibi, otuz yılı aşkın davranış verisini analiz ederek 37 anne ve 110 yavru arasındaki bağlantıyı test etti. Yanıltıcı sonuçlardan kaçınmak adına, dişilerin doğumdan önceki bir yıl boyunca birbirlerine ne kadar yakın vakit geçirdiklerine ve tımar (sosyal bakım) sıklıklarına odaklanıldı.
Araştırmanın en dikkat çekici verileri, bebek ölüm oranının en yüksek olduğu ilk bir yıl içindeki sağ kalım oranlarında karşımıza çıkıyor: Topluluk ortalamasının iki katı sosyal etkileşime sahip bir dişinin yavrusunun ilk yılı sağ salim atlatma şansı yüzde 95 iken, ortalamanın yarısı kadar puan alan bir dişide bu şans yüzde 75’e düşüyordu. Bu pozitif etki, şempanzelerin sütten kesilme yaşı olan beş yaşına kadar kararlılıkla devam ediyordu.
Üstelik ekip; grupta anne veya kız kardeş gibi bir akrabanın bulunmasının ya da potansiyel olarak koruma sağlayabilecek erkeklerle kurulan bağların bu denli fark yaratmadığını saptadı. Farkı yaratan ana unsur, genetik bir bağ olsun ya da olmasın, diğer dişilerle kurulan istikrarlı ilişkilerdi. Feldblum’a göre bu bize sadece destekleyici bir aileye doğmakla ilgili olmadığını gösteriyor.
Peki, bu sosyal bağlar yavruları nasıl koruyor? Kesin mekanizma henüz çözülememiş olsa da araştırmacılar birkaç güçlü olasılık üzerinde duruyor:
Sosyal dişiler, diğer dişilerden daha az baskı ve zorbalık görüyor olabilir. Yiyecek alanlarını savunurken veya yavrularını korurken topluluktan destek alıyor olabilirler veya yavrularının başka bir grup üyesi tarafından öldürülme olasılığı daha düşük olabilir. Ayrıca, güçlü bağlar, hamilelik sürecinde daha az stres ve daha iyi beslenme sağlayarak yavruya daha sağlıklı bir başlangıç sunabilir.
Ve bu durum, sadece doğumdan önceki yılla ilgili değil. Sosyal dişiler, yavruları doğduktan sonra da sosyal kalmaya devam ediyorlar; bu, kısa vadeli ittifaklardan ziyade istikrarlı ilişkilerin bir işareti.
Dr. Feldblum, bu dinamikleri incelemenin insanın evrimsel sürecine de ışık tuttuğunu savunuyor: “Biz insanlar, hayvanlar aleminde eşine az rastlanır ölçeklerde iş birliği yapıyoruz. Yeni bir çevreye taşındığı için akrabalarına erişimi olmayan bir insan, hala kendisine fayda sağlayacak güçlü bağlar kurabiliyor. Şempanzelerdeki bu dinamikler, bugün olduğumuz o iş birlikçi tür haline nasıl evrimleştiğimizi anlamamıza yardımcı olabilir.”
Duke Üniversitesi. 30 Haziran 2025.
Makale: Feldblum, J. T., Walker, K. K., Stanton, M. A., vd. (2025). Socially integrated female chimpanzees have lower offspring mortality. iScience, 28(7), 112863.
